Mobbing. Nowe pojęcie czynowe zjawisko?

Autor: Ewa Ger

Wstęp

Nie dysponujemy obecnie wiedzą psychologiczną, która potrafiłaby w sposób dostateczny wyjaśnić na czym polega mechanizm umyślnego sprawiania innym bólu gwarantujący poczucie satysfakcji i siłę funkcjonowania w społeczności. Determinacja takiego działania wystarczy, żeby zjednoczyć grupy, których wspólnym celem jest znęcanie psychiczne na wybranej jednostce i, ostatecznie, wyeliminowanie jej ze społeczności, w której funkcjonuje, z poważnym uszkodzeniem jej zdrowia psychicznego i fizycznego. Poniżanie, wyśmiewanie, rozsiewanie plotek, nieuzasadnione bezkonstruktywne krytykowanie wzbudzające poczucie winy, zastraszanie, kwestionowanie kompetencji, przezywanie, ograniczanie dostępu do informacji i zaplecza technicznego, szykanowanie, zastawianie pułapek w rozmaitych formach i sytuacjach, odsuwanie od wykonywanych zadań i stosowanie wielu innych zachowań inwazyjnych degradujących poczucie wartości i pozbawiających poczucia godności to typowe techniki takiego oddziaływania.

Osoby terroryzowane psychicznie są niezdolne do podjęcia jakichkolwiek form samoobrony. Mają poważne problemy z normalnym porozumiewaniem się z innymi ludźmi, zamykają się w sobie na skutek braku zrozumienia u innych - przyjaciół, rodziny, czy nawet osób zawodowo zajmujących się udzielaniem pomocy; są rozstrojone. Mają zaniżone poczucie własnej wartości, izolują się od otoczenia, stają się nieufne i boją się wchodzić w jakiekolwiek relacje interpersonalne. Są samotne, bezsilne, wykazują objawy depresji i znaczne zmiany somatyczne. Drastycznie obniża się ich samoocena i narasta przekonanie, że zapadają na chorobę psychiczną. Poczucie bezsilności powoduje permanentne rozdrażnienie, napady agresji i furii kończące się apatią. Przejawiają brak zdolności do wykonywania podstawowych obowiązków i jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Konsekwencją są zwolnienia z pracy, a w licznych przypadkach samobójstwa.

Motywacją stosowania terroru jest patologiczna próba podwyższania poczucia wartości prześladowcy ("życie tej osoby jest w jego rękach"). Pozornie w charakterze przyjaciela ofiary, z którą, co wszyscy dostrzegają, dzieje się coś zatrważającego, pomaga jej spektakularnie, tymczasem pomoc ta staje się narzędziem przemocy psychicznej w ukryciu (niespełnianie obietnic, wmawianie, że o niczym takim nie było mowy, przeszkadzanie w rozwiązywaniu najmniejszych problemów z uśmiechem na twarzy w sensie dosłownym). Zjawisko jest zatem trudno wykrywalne dla osób w nim nie uczestniczących. Choć zdarza się i tak, że wszyscy je dostrzegają i nie reagują.

W latach 80-tych ubiegłego wieku dr Heinz Leymann użył terminu mobbing odkrywszy te właśnie mechanizmy funkcjonujące pomiędzy pracownikami w ich miejscu pracy.

W ujęciu holistycznym problem mobbingu niewątpliwie należy włączyć w zbiór problemów stanowiących przedmiot współczesnej psychologii. Powstaje pytanie: który z kierunków tej dziedziny nauki rozwiąże go najwłaściwiej? Każda z subdyscyplin psychologicznych takich jak psychologia kliniczna, psychologia pracy, czy psychologia społeczna ma swoją rozpoznawalną odrębność powodując, iż staje się ona niejako nauką niezależną. To zróżnicowanie implikuje pewne trudności metodologiczne. Zauważono to już w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku, czego dowodem jest przyjęta dziś koncepcja Społecznej Psychologii Klinicznej (H. Sęk, 1998), w której podjęto próbę integracji tych dwóch, bez wątpienia różnych pod względem zasadniczego przedmiotu badań, dziedzin. Jakkolwiek specjalizacja z punktu widzenia psychologii stosowanej jest potrzebna i warunkuje skuteczność działań pomocowych w ich szerokim rozumieniu, to zastanawiając się nad ścisłym miejscem takiego złożonego problemu jakim jest mobbing, w tej dziedzinie nauki, można dojść do wniosku, że nie jest ono jednoznacznie określone.

Zgodnie z klinicznym podejściem do problemu, najistotniejszym staje się aspekt jednostkowy. Zatem wszelkie działania zwrócone będą na zaburzenia osobowości człowieka poddanego terrorowi, jego postaw i zachowań, spowodowane aktami agresji. Z drugiej strony, patrząc na sytuację ofiary mobbingu to właśnie psychologia kliniczna wydaje się najbardziej przydatna. Związek między psychologią kliniczną, a psychologią pracy w rozwiązywaniu problemu mobbingu polega na tym, że psychologia kliniczna koncentruje się na skutkach, podczas gdy psychologia pracy na przyczynach tego zjawiska.

Zgodnie z założeniami psychologii pracy o poprawności systemów komunikacji wewnątrzorganizacyjnej, zwiększeniu efektywności organizacji poprzez tworzenie właściwego klimatu w zespole pracowniczym, wpływającego na dobre samopoczucie ich uczestników, mobbing staje się problemem całej organizacji, nie zaś jednostki. Kładzie zatem nacisk na zjawisko w jego aspekcie społecznym, tj. relacji zachodzących między członkami zespołów pracowniczych. Z drugiej strony, patrząc na funkcjonowanie organizacji i jej pracowników niezbędna będzie pomoc specjalistów właśnie z zakresu psychologii pracy. Należy tu jednak podkreślić, że sytuacja ofiary, choć nie jest pomijana, staje się w tym ujęciu drugoplanowa. Wobec powyższego łatwo zauważyć, że problem mobbingu nie mieści się w obrębie jednej subdyscypliny psychologicznej lecz wymaga zastosowania metod zarówno psychologii klinicznej, jak i psychologii pracy w sposób zależny od siebie. 

Czytaj dalej...

Wstęp
Definiowanie i rozwój
Charakterystyka
Stopnie i techniki
Uwarunkowania
Wnioski