Jak dochodzimy do swych umiejętności poznawczych?

Autor: Ewa Ger

Pierwsze skojarzenie, które nasuwa się z terminem "umiejętność poznawcza", to uczenie się. Te dwa pojęcia są silnie ze sobą powiązane. Aby osiągnąć pewien poziom umiejętności, a szczególnie poznawczych, trzeba włożyć dużo wysiłku, ale chyba nie tylko. Musi tu wystąpić także element wolitywny, motywujący, który zadecyduje o poziomie wykonania danej operacji.

Całe życie posługujemy się różnymi rodzajami umiejętności, ale umiejętności poznawcze są szczególnym rodzajem dyspozycji. Dlatego nie można tu zapomnieć o subiektywnych, ściśle indywidualnych czynnikach. Dopiero te wraz z niejednokrotnym powtarzaniem danej czynności umożliwiają wytworzenie prawdziwie satysfakcjonujących umiejętności poznawczych.

Chlewiński traktuje umiejętność jako konstrukt teoretyczny oznaczający dyspozycję do efektywnego przeprowadzenia zespołu zorganizowanych czynności poznawczych lub poznawczo - motorycznych, mających na celu zrealizowanie określonego zadania. Aby osiągnąć umiejętności poznawcze w określonej dziedzinie, należy prowadzić długie i intensywne ćwiczenia.

W celu przedstawienia, w jaki sposób kształtują się umiejętności poznawcze, analizuje Chlewiński model Johna Andersona.

Według Andersona umiejętności nabywa się w trzech etapach:

   1. Etap deklaratywny:
      Osoba na tym etapie otrzymuje instrukcję z informacją, jak należy nabywać określone umiejętności. Instrukcja ta zawiera też informację o zbiorze faktów, które mają związek z kształtowaniem się nowej umiejętności. Fakty te utrzymywane są w pamięci operacyjnej.

   2. Etap kompilacyjny:
      Etap ten jest przejściem od etapu deklaratywnego do następnego, tzn. wiedza deklaratywna przekształca się w wiedzę proceduralną.

   3. Etap proceduralny:
      Na tym etapie następuje dalsze uczenie się, które ma miejsce wówczas, gdy wiedza osiąga postać proceduralną. Tu istnieje dalsze doskonalenie wiedzy.

Anderson opracował hipotetyczny model ACT. Model ten jest przede wszystkim programem komputerowym pozwalającym symulować proces nabywania umiejętności rozwiązywania zadań różnego typu.

W modelu tym wyodrębniony jest blok pamięci deklaratywnej i proceduralnej, które łączy pamięć operacyjna.

Pamięć deklaratywna przechowuje, wzmacnia i wydobywa istniejący zapis, natomiast pamięć proceduralna jest pewnym systemem procedur. Z podziałem tym związane są dwa odpowiednie rodzaje wiedzy (deklaratywna i proceduralna). Można wymienić trzy podstawowe cechy różniące te dwa rodzaje wiedzy:
1. Wiedzę deklaratywną posiadamy w sposób zerojedynkowy ("wszystko", albo "nic"), natomiast wiedzę proceduralną można posiadać w różnym stopniu.
2. Wiedzę deklaratywną nabywamy dyskretnie, gdy dowiadujemy się o jakimś fakcie, a wiedzę proceduralną nabywamy stopniowo wykonując określone czynności.
3. Wiedzę deklaratywną można zakomunikować innym werbalnie, natomiast wiedzę proceduralną można jedynie zademonstrować.

Według Andersona u podłoża ludzkiego poznania leży olbrzymi zbiór jednostek zwanych produkcjami. Każda produkcja jest parą złożoną z warunku wyznaczającego określoną czynność oraz z samej czynności. Warunek określa, jaki typ danych musi być spełniony, aby czynność mogła nastąpić i, jeżeli treści znajdujące się w pamięci operacyjnej spełnią ten warunek, dana produkcja ma miejsce.

Produkcje są zorganizowane w procedury. Każda procedura jest skojarzona z jakimś celem. Jeżeli system może osiągnąć w danym momencie tylko jeden cel, to należy zastosować produkcje z jednej procedury. Z reguły jednak produkcje w danej procedurze mają strukturę hierarchiczną. Podstawowa struktura poznania jest hierarchiczna i ukształtowana jest tak, że dzięki niej podmiot może stopniowo osiągać podcele oraz cel i w ten sposób rozwiązywać różne problemy.

Ważną sprawą w funkcjonowaniu systemu produkcji są zasady rozwiązywania konfliktów. Oto najważniejsze z nich:
# zasada niepowtarzalności - tej samej produkcji nie należy stosować dwa razy w ten sam sposób. Zapobiega to ciągłemu powtarzaniu produkcji.
# zasada specyficzności - jeżeli istnieje konflikt między zastosowaniem dwóch produkcji i warunek zastosowania jednej z nich jest bardziej specyficzny, to ta pierwsza ma pierwszeństwo przed bardziej ogólną.
# zasada siły - każda produkcja odznacza się siłą, która odzwierciedla częstotliwość, z jaką stosowano ją efektywnie.

System poznawczy zaczyna inaczej funkcjonować dzięki procesowi, który przez Andersona nazwany został kompilacją.

W kompilacji wiedzy wyróżnia się dwa procesy składowe:
1. Kompozycja, która polega na tym, że ciąg produkcji zostaje zredukowany do jednej produkcji, która pełni funkcję całego ich ciągu.
2. Automatyzacja,która polega na ukształtowaniu się takiego układu produkcji, który już nie wymaga przechowywania w pamięci operacyjnej specyficznej dla danej dziedziny wiedzy deklaratywnej.

Produkcje tworzone dzięki kompilacji nie zmieniają mechanizmu kształtowania umiejętności. Poszczególny fragment wiedzy nie wpływa na zachowanie tak długo, aż najpierw zostanie poddany przeglądowi przez wszystkie produkcje systemu, które mogą wykryć sprzeczności między twierdzeniami lub celami. Ponieważ kompilacja działa tylko na udanych sekwencjach produkcji, to dzięki niej system dąży do wytworzenia takiej organizacji wiedzy, która została sprawdzona.

Bardzo ciekawą i wartą uwagi koncepcją jest koncepcja tuningu. Tuningiem (dostrajaniem) Anderson nazywa uczenie leżące u podłoża coraz trafniejszego wyboru metod efektywnego rozwiązywania zadania.

U podłoża zjawiska tuningu leżą trzy mechanizmy uczenia się - generalizacja, dyskryminacja i wzmacnianie.

Generalizacja to szukanie podobieństw między kilkoma produkcjami i tworzenie nowej produkcji, która ujmuje to, co wspólne. Podstawową funkcją tego procesu jest ekstrakcja z różnych produkcji tego, co one mają wspólnego.

Dyskryminacja ogranicza zakres zastosowań zbyt ogólnych procedur tylko do okoliczności im właściwych. Wyróżnia się dwa jej rodzaje: czynnościową - odnosi się do uczenia się czynności nowej - i warunkową, która dotyczy ograniczającego warunku czynności już wyuczonej.

Dzięki generalizacji i dyskryminacji mogą wytworzyć się różne odmiany warunków kontrolujących tę samą czynność, a dzięki wzmocnieniu eliminowane są fałszywe produkcje, niezależnie od tego, z jakich źródeł one pochodzą.

Koncepcja przedstawiona przez Chlewińskiego jest koncepcją nadzwyczaj interesującą. Otwiera w pewien sposób oczy na problem: jak to się dzieje, że nabywamy skomplikowane umiejętności. Często po prostu się nad tym nie zastanawiamy. Nie zdajemy sobie sprawy z tego, że nie jest to takie proste, w szczególności biorąc pod uwagę czynności intelektualne, takie jak przyswajanie języków obcych. Przechodzenie wiedzy deklaratywnej w proceduralną wszystko wyjaśnia, a więc umiejętności poznawcze nabywamy dzięki przekształcaniu pierwszego rodzaju wiedzy w drugi. Ale koncepcja ta nie jest tak prosta jak mogło by się teraz wydawać. Istnieje jeszcze wiele procesów uczestniczących i pomagających tym transformacjom, o których Chlewiński tylko tu wspomina. Ponadto pojawia się tu wiele nowych pojęć, które trzeba sobie przyswoić aby zrozumieć tę teorię. Teoria ta nie tylko zwraca uwagę na pewien problem, ale także pomaga go rozwiązać, dlatego uważam tę koncepcję za bardzo wartościową i przydatną nie tylko dla psychologa.